Przestrzeń publiczna i żyjąca w niej sztuka

Ania Sikora: Podczas wykładu przedstawił pan wiele przykładów inicjatyw społecznych, takich jak Miej Miejsce czy Lipowa OdNowa. Te inicjatywy przebiły się do rad miejskich i do urzędników. W Łodzi i w dużych miastach może mieć to miejsce, ale jak to ma się odbywać na prowincji, takiej jak Sieradz?

Tomasz Załuski: Nie wiem czy jestem dobrym adresatem tego pytania, nie znam sytuacji Sieradza. Podejrzewam, że z jednej strony jest to kwestia ilościowa. Im jest ich więcej, to ta ilość w jakimś stopniu przekłada się na jakość. Im więcej jest takich bodźców, im więcej jest takich sygnałów wysyłanych w przestrzeń publiczną, w tym większość jest jakaś świadomość i dążenie do tego, aby uznać tego typu głosy. Jedną kwestią jest niewątpliwie wielkość miast i ilość osób, które się w tego typu sprawy angażują. Druga sprawa to sytuacja to już konkretne przykłady, mianowicie jak dany samorząd reaguje na istnienie tego typu inicjatyw. Bardzo często są to kwestie pojedynczych osób. Jeśli jest jedna osoba na odpowiednim stanowisku, która ma zrozumienie dla tego typu działań, to zostaną one wcześniej zauważone czy wzięte pod uwagę. Być może tutaj w Sieradzu, spekuluję w tej chwili, akurat mamy złożenie braków tych pozytywnych czynników i może dlatego to nie działa.

W przestrzeni publicznej można ostatnio, niestety, zauważyć, moim zdaniem kakofonię kolorów na blokach. Obicie styropianem, rzucenie niekiedy epileptycznych kolorów. Niektórzy jednak uważają, że takie coś jest piękne. Jak taki konflikt rozwiązać?

Już mogę w kontrze powiedzieć, że z tą sytuacją mamy do czynienia od lat 90. Rozpoczęto wtedy procesy remontowania i ocieplania bloków. Wtedy uznano, że taka gładka, jednolicie pomalowana ściana to absolutnie nic dobrego i że trzeba to przełamać. Stąd te kolorowanki się wzięły. Muszę powiedzieć, że chyba ten trend się zmienia. Ze względu na krytyczne głosy architektów, artystów i aktywistów. Jadąc do Sieradza pociągiem, zauważyłem, że na łódzkim osiedlu Retkinia jest wyremontowany wieżowiec i jest pomalowany na jednolitą, stonowaną barwę i mocniejszym akcentem są balkony. Zwróciło to moją uwagę. W latach 90. gdy odnawiano pierwsze kamienice, to nawet zabytkowe budynki tez były malowane, jak to pani określiła, w kakofoniczny sposób. My to nazywaliśmy to na historii sztuki, że to są takie torciki. W ostatnich latach odnawianie i malowanie kamienic zdecydowanie się zmieniło. Jest odpowiedni nadzór konserwatorski i estetyczny. Oprócz kilku przypadków, co jest oczywiście kwestią gustu, nie można mieć zastrzeżeń. Ten blok, jedna perełka, może być wskaźnikiem, że nowy trend, pozytywny, właśnie się rozpoczyna. Co można robić? Jeszcze bardziej, jak to się mówi, młotkować przestrzeń i medialną i publiczną. Artykułować w jeszcze większym stopniu krytykę rozwiązań złych. Czyli przykładów takiej wątpliwej estetyki. Drugim aspektem jest to, żeby przeforsować rozpowszechniane mniemanie, że z własnością prywatną można zrobić wszystko. Właściciel, mimo że budynek jest w przestrzeni publicznej, może sobie pomalować na jaki kolor chce. Nie patrząc na to co jest dookoła, nie odnosząc się do kontekstu, do charakteru historycznego. To powoli się zmienia ze względu na głosy krytyki. Nawet powinno to być odpowiednio prawnie usankcjonowane.

Przyznał pan podczas wykładu, że jednym z przejawów społecznej aktywizacji jest budżet obywatelski.

Budżet obywatelski to jest strasznie skomplikowana sprawa. Często mówi się, że jest to taka namiastka. Spotkałem się z określeniem, że jest to ochłap rzucony społeczeństwu czy społeczności lokalnej, żeby się tym zajęła, ucieszyła i nie zadawała krytycznych pytań dotyczących tej lewej, pozostałej części budżetu. Może to być sprawdzone do takiego narzędzia zarządzania emocjami społecznymi. Pozwoli się ludziom tworzyć projekty i będą one zrealizowane, ale będą to projekty dotyczące pojedynczych i małych obiektów, powierzchownej estetyzacji. Natomiast pożerające największe pieniądze, te najbardziej strukturalne projekty, są realizowane bez porozumienia, bez konsultacji społecznych. W momencie gdy były wprowadzane budżety obywatelskie w miastach Polski, towarzyszył im entuzjazm. Wydawało się, że jest to odpowiedź na postulaty aktywistyczne, społeczne, żeby dopuścić mieszkańców do współdecydowania o mieście. W niektórych miastach Ameryki Południowej gdzie budżety partycypacyjne rozwinęły się do tego stopnia, że lwia część pieniędzy była wydawana przy współudziale i współdecydowaniu. Oni też zaczynali od małych kroków. To w kolejnych edycjach się rozwijało. Bardzo istotną sprawą dla władz jest, żeby takiego zaufania i pierwotnej energii gdzieś nie zaprzepaścić. Trzeba być bardzo krytycznym i patrzeć władzy na ręce.

***

Dr Tomasz Załuski to historyk sztuki i filozof. Pracuje w Instytucie Kultury Współczesnej Uniwersytetu Łódzkiego oraz w Akademii Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi. Jego zainteresowania badawcze to między innymi: nowoczesne i współczesne praktyki artystyczne, relacje sztuki z polityką, konfiguracje estetyki, etyki i polityki w kulturowym projekcie nowoczesności. Autor książki "Modernizm artystyczny i powtórzenie. Próba reinterpretacji" (2008), redaktor tomu "Sztuki w przestrzeni transmedialnej" (2010), tłumacz (z M. Gusinem) książki Jeana-Luca Nancy'ego "Rozdzielona wspólnota" (2010). Redaktor książki "Skuteczność Sztuki".

Tomasz Załuski słynie z tego, że o swoich zainteresowaniach z dziedziny sztuki opowiada bardzo przystępnym językiem, który każdego zainteresuje. Obecnie prowadzi wykłady w Galerii Manhattan w Łodzi, gdzie ma stałe grono słuchaczy w różnym wieku.